Ο Ρικάρντο (όπως και όλοι οι οικονομολόγοι) από τη μιά απλοποιούν πολύ τις καταστάσεις (γιατί όσο περισσότερες παραμέτρους εισάγουμε τόσο πιο θολό γίνεται το τοπία) και από την άλλη δεν ασχολείται με το μέλλον. Δηλαδή, μας λέει πως «πρέπει» να σκεφτόμαστε αλλά για το «μετά» μας αφήνει μόνους μας (όπως και θα έπρεπε άλλωστε) να τα βγάλουμε πέρα. Το «συγκριτικό πλεονέκτημα» φαίνεται εκ πρώτης όψεως άχαστο, αλλά αυτό ισχύει για όσο διάστημα δεν μεταβάλλονται οι αρχικές συνθήκες. Για παράδειγμα πως επηρεάζεται η αρχική μας απόφαση να επενδύουμε σ’ έναν κλάδο όταν ανεβαίνει το μεταφορικό κόστος ή όταν μια άλλη χώρα αποφασίσει να κάνει και εκείνη το ίδιο δίνοντας ενισχύσεις/επιχορηγήσεις στους δικούς της παραγωγούς; Πόσο εύκολα και γρήγορα μπορούμε ν’ αντιδράσουμε; Επιπλέον, αν έχει απαιτηθεί μια μεγάλη επένδυση συνεχίζουμε να την χρηματοδοτούμε ελπίζοντας να επικρατήσουμε του ανταγωνισμού ή την αφήνουμε να λειτουργεί όσο γίνεται;
Αυτά τα ερωτήματα δεν αφορούν μόνο τους ιδιώτες επιχειρηματίες αλλά και το Κράτος τόσο ως επιχειρηματία αλλά και ως φοροεισπράκτορα. Βέβαια, εκτός των δύο αυτών λειτουργιών του το Κράτος έχει τον διττό ρόλο του νομοθέτη αλλά και του ελεγκτικού μηχανισμού. Φανταστείτε τώρα πως στο Κράτος μας βρίσκουμε ένα πολύ μεγάλο πετρελαιοφόρο πεδίο με το αντίστοιχο του σε φυσικό αέριο των οποίων η εμπορική αξία προκαλεί ζάλη. Επιπλέον, η εξόρυξη τους ήταν σχετικά φθηνή και τα δύο πεδία βρίσκονταν κοντά στη θάλασσα κάνοντας την μεταφορά τους εύκολη και φθηνή. Για λόγους ευκολίας θεωρούμε πως δεν υπάρχουν περιβαλλοντικά ζητήματα και επιπτώσεις.
Δεδομένης της πολύ μεγάλης ευκαιρίας το Κράτος δίνει απόλυτη προτεραιότητα στις συγκεκριμένες επενδύσεις με όποιο τρόπο μπορεί (νομικές ρυθμίσεις, αδειοδοτήσεις, δάνεια, φορολογικά κίνητρα). Την ευκαιρία οσμίζονται και οι ιδιώτες επιχειρηματίες που με τις επιχειρήσεις τους προσπαθούν να εξυπηρετήσουν τις νέες ανάγκες που προκύπτουν. Γύρω από τον Πετρελαϊκό Κλάδο αναπτύσσεται ένα μεγάλο πλέγμα επιχειρήσεων που υπάρχουν μόνο εξαιτίας του. Όσο οι αρχικές συνθήκες παραμένουν οι ίδιες Κράτος και επιχειρηματίες συνεχίζουν να έχουν το ίδιο κίνητρο για να επενδύσουν στον Πετρελαϊκό Κλάδο. Όσο η εξόρυξη προχωρά το κόστος αυξάνεται, πράγμα που σημαίνει πως πρέπει ν’ αυξηθεί και η χρηματοδότηση (με την προϋπόθεση ότι δεν έχουν προστεθεί άλλα κοιτάσματα και η προσφορά-ζήτηση παραμένουν σταθερές).
Μέχρι εδώ όλα καλά. Δεν συμφωνείτε; Τα προβλήματα όμως είναι ήδη εδώ ακόμα και αν δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει όλοι. Άλλωστε η επιτυχία τα κρύβει όλα. Τα προβλήματα ξεκινούν από το γεγονός πως στην οικονομία πρέπει πάντα να επιλέγουμε και ποτέ δεν μπορούμε να τα έχουμε όλα. Για παράδειγμα αν είχαμε να επιλέξουμε πόσους πόρους θα δεσμεύσουμε για να παράγουμε βούτυρο και τουφέκια θα έπρεπε συνεχώς αναλόγως των συνθηκών να βρίσκουμε την μεταξύ τους ισορροπία. Έστω ότι μπορούμε να επιλέξουμε μεταξύ παραγωγής 20 τουφεκιών και 80 κιλών βουτύρου και 80 τουφεκιών και 20 κιλών βουτύρου. Ποια είναι η κοινωνικά αποδεκτή ισορροπία; Αν τα τουφέκια μας είναι καλά μπορούμε να τα εξάγουμε και να εισάγουμε βούτυρο. Τι γίνεται όμως όταν τα δεδομένα ανατραπούν;
Η «Ολλανδική ασθένεια» (αγνοήστε το κείμενο από την 2η παράγραφο και μετά μιας και το διεθνές εμπόριο γίνεται μόνο σε Δολλάρια ή Ευρώ) είναι το πρόβλημα μιας οικονομίας που έχει εστιάσει σ’ έναν μόνο (επιτυχημένο) τομέα ν’ ανακάμψει όταν για οποιονδήποτε λόγο ο τομέας αυτό δεν πάει καλά. Το αντίστοιχο της είναι η «μονοκαλλιέργεια» η οποία εξαιτίας των ωφελειών της εξειδίκευσης αποφέρει κέρδη, αλλά ενέχει και μεγάλο κίνδυνο η αντίδραση στον οποίο δεν είναι εύκολη ή γρήγορη. Για να μην αναρωτιέστε η SHELL είναι η Ολλανδική (Ολλανδο-Βρετανική πλέον) πετρελαϊκή εταιρεία (ROYAL DUTCH SHELL η αρχική επωνυμία της) η οποία απογείωσε τον Ολλανδικό Πετρελαϊκό Κλάδο μέχρι που η επιτυχία του άρχισε να φθίνει. Ήταν τότε που όλες οι επιχειρήσεις οι οποίες είχαν δημιουργηθεί εξαιτίας του άρχισαν να έχουν προβλήματα οικονομικής επιβίωσης τα οποία φυσικά αποτυπώθηκαν στο σύνολο της Ολλανδικής Οικονομίας.
Το αντίστοιχο στην Χώρα μας είναι ο Τουρισμός. Συνεπώς, για να παραμείνει η «Ολλανδική ασθένεια» μια βιβλιογραφική επισήμανση απαγορεύεται η εξειδίκευση σ’ έναν μόνο Κλάδο ή προϊόν. Αυτό με τη σειρά του προϋποθέτει ότι το Κράτος αποδεχόμενο τον ηγετικό του ρόλο και έχοντας μακροπρόθεσμη προοπτική δίνει τις απαραίτητες ενισχύσεις σε μια σειρά από Κλάδους και προϊόντα έχοντας αρχικά κατά νου την εξασφάλιση της επάρκειας του και ύστερα τις εξαγωγές. Φυσικά, αυτές οι αποφάσεις έχουν να κάνουν με το παγκόσμιο οικονομικό πλαίσιο κάθε περιόδου, τις δεσμεύσεις απέναντι στην Ε.Ε. και τις διαφαινόμενες μελλοντικές προοπτικές.
Αποφάσεις τέτοιας σημασίας δεν είναι διόλου εύκολες. Όταν το κόστος προσαρμογής σ’ αυτές είναι μεγάλο τις αφήνουμε για τον επόμενο προκειμένου να μην πληρώσουμε το «πολιτικό κόστος». Από την άλλη είναι η ευκολία ν’ ακολουθήσουμε την «πεπατημένη». Το κακό είναι πως υπάρχουν Κράτη τα οποία δεν μπορούν στην πράξη να κάνουν κάτι διαφορετικό απ’ ότι κάνουν ως τώρα.
Για παράδειγμα με τόσο πετρέλαιο, φυσικό αέριο και μέταλλα η Ρωσία δεν μπορεί να μην εστιάσει αποκλειστικά στην εξόρυξη, κάποιου επεξεργασία και εξαγωγή τους. Απλά, δεν τη συμφέρει οικονομικά να κάνει κάτι διαφορετικό. Αυτή η επιλογή λειτουργεί όσο το εμπόριο τους εξασφαλίζει τη δυνατότητα εισαγωγής όλων των υπολοίπων που χρειάζονται. Με τη σειρά του αυτό σημαίνει πως η Ρωσία δεν έχει μια επαρκή παραγωγική βάση για να είναι αυτάρκης.
Το ίδιο ισχύει και για την Κίνα η οποία έχει προσανατολιστεί στην παραγωγή φθηνών προϊόντων για την Δύση. Για να τα παραγάγει αυτά τα φθηνά προϊόντα εισάγει την ενέργεια που απαιτείται, όπως επίσης και τα τρόφιμα για να θρέψει τον πληθυσμό της. Το τελευταίο διάστημα, δε, μείωσε σημαντικά τις ποσότητες τροφίμων που έστελνε στην Β. Κορέα γιατί φοβάται πως σύντομα ίσως υπάρξει πρόβλημα με την δική της παραγωγή. Γι’ αυτό και η Β. Κορέα συνδέθηκε στενότερα με την Ρωσία. Η ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς και στις δύο χώρες δεν είναι αυτή που θα τους επέτρεπε να διαφοροποιήσουν τον προσανατολισμό των οικονομιών τους. Ειδικά στην περίπτωση της Κίνας οι επιλογές της για «φαραωνικά» δημόσια έργα την περίοδο της Παγκόσμιας Οικονομικής Κρίσης το 2008 και της Ύφεσης που ακολούθησε έχει οδηγήσει στην κατασκευή άχρηστων αεροδρομίων, σταθμών τρένου και πόλεων-φαντασμάτων με ελάχιστους κατοίκους καθεμιά τους. Υπολογίζεται πως έχουν κατασκευαστεί και παραμένουν άδεια 60 εκ. διαμερίσματα.
Οι επιλογές μας καθορίζουν τόσο το παρόν μας όσο και το μέλλον μας. Μακάρι να γνωρίζαμε τι θα συμβεί στο μέλλον για να παίρνουμε πάντα την καλύτερη δυνατή απόφαση. Μιας και δεν γίνεται να γνωρίζουμε το μέλλον το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι «να μη βάζουμε όλα τ’ αυγά στο ίδιο καλάθι». Έλα όμως που αυτό τόσο λόγω της «δύναμης της συνήθειας» όσο και του «συγκριτικού πλεονεκτήματος» δεν είναι εύκολο. Γιατί αν ήταν πολύ απλά η «Ολλανδική ασθένεια» δεν θα υπήρχε ούτε σαν βιβλιογραφική σημείωση.
16 Νοέμβρη 2024
«πουθενάς 1».