Δεν θ’ ασχοληθούμε με τύπους συναρτήσεις και διαγράμματα, αντίθετα θ’ αναφερθούμε σε ότι πρέπει να έχει υπόψη του ο «απλός άνθρωπος» για να βγάζει άκρη με ότι ακούει για την Οικονομική Πολιτική της Κυβέρνησης, αλλά και να είναι σε θέση ν’ αποκομίσει οφέλη γι’ αυτόν και τους δικούς του ανθρώπους. Επίσης οι ορισμοί που θα δώσουμε θα γίνει προσπάθεια να είναι όσο το δυνατόν πιο κοντά σε αυτούς της κλασικής Οικονομικής Θεωρίας, απλουστεύοντας τους όμως όπου αυτό απαιτείται.
Ξεκινάμε λοιπόν…
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο. ΟΙ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ Η ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ.
Σκοπός της σειράς που εγκαινιάζουμε σήμερα είναι να μάθουμε από τη λειτουργία του Οικονομικού Κυκλώματος. Μπορούμε αποφεύγοντας τον «στριφνό» κλασικό ορισμό (βλέπε εδώ) να ορίσουμε το Οικονομικό Κύκλωμα ως: το σύνολο των οικονομικών σχέσεων και αλληλεπιδράσεων σε επίπεδο Κοινωνίας. Με την παρατήρηση του Οικονομικού Κυκλώματος εξάγουμε συμπεράσματα σχετικά με την Οικονομική Δραστηριότητα.
Στο σημείο αυτό οφείλουμε να κάνουμε δύο σημαντικές παρατηρήσεις τις οποίες πρέπει συνεχώς να έχουμε υπόψη μας.
Παρατήρηση 1η:Η δημιουργία της Κοινωνίας και των Τάξεων/Καστών της συντελέστηκε αμέσως μόλις εμφανίστηκε ο καταμερισμός της εργασίας (ποιος θα κάνει τι). Ο καταμερισμός της εργασίας εμπεριέχει ουσιαστικά και μια αξιολόγηση τόσο της αξίας (σημαντικότητας για το σύνολο) πού έχει μια εργασία, όσο και του βαθμού δυσκολίας της (του κινδύνου που ενέχει). Η αξιολόγηση αυτή γίνεται πάντα από την «Άρχουσα/Ηγέτιδα Τάξη» και εξυπηρετεί τα συμφέροντα της, ακόμα και αν χρησιμοποιούνται «αντικειμενικές και μετρήσιμες μέθοδοι» γι’ αυτήν. Η αξιολόγηση αυτή δεν είναι σταθερή αλλά επιδέχεται αναθεώρησης από εποχή σε εποχή, ανάλογα και με τις μεταβολές στην ισχύ και την επιρροή κάθε τάξης. Δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει ότι οι τάξεις αρχικά προσδιορίζονταν από τα επαγγέλματα (τα οποία ήταν αποτέλεσμα του καταμερισμού της εργασίας) αλλά και προσδιόριζαν τα επαγγέλματα που κάθε μέλος της ίδιας τάξης μπορούσε ν’ ακολουθήσει.
Παρατήρηση 2η:Ταυτόχρονα με την εμφάνιση του καταμερισμού της εργασίας και εξαιτίας του ξεκινά και η Οικονομική Δραστηριότητα, ανεξάρτητα της μορφής με την οποία αυτή εκφράζεται (ανταλλακτική ή χρηματική).
Συνεπώς η Οικονομική Δραστηριότητα είναι τα πάντα. Είναι όλες οι ενέργειες που συντελούνται από τον καθένα μας σε καθημερινή βάση είτε με την ιδιότητα του παραγωγού/εργαζόμενου είτε του καταναλωτή. Γι’ αυτόν τον λόγο και δεν υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος ορισμός της.
Η κλασική Οικονομική Θεωρία δέχεται ότι υπάρχουν τρείς βασικοί συντελεστές παραγωγής: η γή, η εργασία και το κεφάλαιο. (βλέπε εδώ). Είναι απαραίτητο να σχολιάσουμε λίγο τους τρείς παραπάνω συντελεστές γιατί θα χρειαστεί να τους χρησιμοποιήσουμε σε πιο εξειδικευμένο πλαίσιο στη συνέχεια.
Γή:Με τον όρο αυτό εννοούμε τους φυσικούς πόρους που χρησιμοποιούνται στην οικονομική δραστηριότητα είτε είναι ανανεώσιμοι π.χ. δάσος είτε όχι π.χ. ορυκτά.
Εργασία:Σχετικά με την εργασία δεν θ’ ακολουθήσουμε τον κλασικό ορισμό γιατί στην πορεία αποδεικνύεται δυσλειτουργικός. Θα αντικαταστήσουμε την εργασία με τον χρόνο που απαιτείται για την εκτέλεση της.
Κεφάλαιο:Το Κεφάλαιο στην παρούσα σειρά άρθρων θα έχει διττή σημασία. Από τη μια θα έχει την κλασική του σημασία, δηλαδή των χρημάτων που απαιτούνται για την αγορά του απαραίτητου εξοπλισμού ο οποίος χρησιμοποιείται για τη παραγωγή αγαθών ή/και υπηρεσιών μέσω του εμπορίου. Από την άλλη θα έχει τη σημασία του συνόλου των γνώσεων και των δεξιοτήτων καθώς και της εμπειρίας που σωρεύουν στη διάρκεια του χρόνου ομάδες επαγγελματιών οι οποίοι παρέχουν υπηρεσίες.
Επιπρόσθετα θα χρειαστεί να ορίσουμε και τους παρακάτω βασικούς όρους που θα χρησιμοποιήσουμε παρακάτω. Οι όροι αυτοί είναι: αγαθό, υπηρεσία, εμπόριο, αμοιβή, ανταλλαγή, χρήμα, αγορά. (Σημείωση:Ο ορισμός για κάθε όρο θα δοθεί ανάλογα με την σειρά με την οποία αυτός θα χρησιμοποιηθεί παρακάτω και όχι αλφαβητικά. Ωστόσο οι ορισμοί αυτοί θα δοθούν και αλφαβητικά σε ξεχωριστό «γλωσσάρι» που θ’ ακολουθήσει το οποίο και θα περιέχει πολλούς περισσότερους όρους).
Αγαθό:για την Ηθική «αγαθό» σημαίνει «καλό». Για την Οικονομική Θεωρία ως αγαθό ορίζεται οτιδήποτε καλύπτει/ικανοποιεί μια ανάγκη.
Υπηρεσία:η παροχή μη υλικού αγαθού.
Εμπόριο:ο τρόπος πώλησης των προϊόντων/αγαθών (με την υλική έννοια).
Αμοιβή:οποιοδήποτε αντάλλαγμα λαμβάνει κάποιος έναντι εργασίας ή υπηρεσιών που προσέφερε.
Ανταλλαγή:η μη χρηματική διαδικασία κατά την οποία δύο συναλλασσόμενοι προσφέρουν ο ένας στον άλλο αγαθά είτε για δική τους χρήση είτε για περαιτέρω ανταλλαγή.
Χρήμα:το μέσο συναλλαγών το οποίο αντιπροσωπεύει την αξία που οι συναλλασσόμενοι θεωρούν εύλογη για την πώληση προϊόντων ή την παροχή υπηρεσιών. Το χρήμα εκτός από μέσο συναλλαγών αποτελεί και το ίδιο αγαθό/εμπόρευμα.
Αγορά:το μέρος στο οποίο γίνονταν οι συναλλαγές στην αρχαιότητα και στο οποίο οι πολίτες αλληλεπιδρούσαν καθημερινά. Συνεπώς η «αγορά» περικλείει στη σημασία της τόσο τον τόπο των συναλλαγών όσο και το πλαίσιο στο οποίο αυτές πραγματοποιούνται.
Τώρα που ορίσαμε τους πολύ βασικούς όρους μπορούμε να ξεκινήσουμε με μια μικρή ιστορική αναδρομή για να καταλάβουμε για τι μιλάμε.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ
Έχει επικρατήσει η άποψη (ιδιαίτερα μετά τον Διαφωτισμό) ότι υπάρχει συνεχής πρόοδος της ανθρωπότητας και πώς αυτή περνά στο επόμενο στάδιο εξέλιξης της μετά από το προηγούμενο (το οποίο έχει επιτελέσει τον ρόλο του) προκειμένου να φτάσει στον προορισμό της, ο οποίος ανάλογα με το σύστημα αναφοράς του είναι διαφορετικός π.χ. η Αταξική Κοινωνία για τον Μάρξ.
Ευελπιστούμε ότι μετά απ’ όσα ακολουθήσουν θα φανεί και στον αναγνώστη ότι οι οικονομικές σχέσεις λίγο έχουν μεταβληθεί από την αυγή της Ιστορίας, ανεξάρτητα από το επίπεδο της τεχνικής κάθε περιόδου. Αυτό συμβαίνει γιατί παρέμεινε ουσιαστικά αμετάβλητο το κυρίως δρών υποκείμενο της οικονομικής δραστηριότητας, αυτό του οποίου η συμπεριφορά είναι αντικείμενο της μελέτης της Οικονομικής Θεωρίας, αλλά και για λογαριασμό του οποίου γίνεται αυτή η μελέτη.
Ο άνθρωπος όπως και όσα ζώα είχαν να ωφεληθούν από την ομαδική ζωή από την αρχή της ύπαρξης του ζούσε μέσα σε ομάδες (αγέλες) ιεραρχικά διαρθρωμένες. Ακόμα και στις ομάδες των πιθήκων υπάρχει έστω και σε απλοϊκή μορφή ο καταμερισμός της εργασίας. Ωστόσο τόσο ο καταμερισμός αυτός όσο και η εν γένει συμπεριφορά της αγέλης προσδιορίζεται κυρίως από τους πόρους που είναι διαθέσιμοι στην περιοχή κυριαρχίας της. Ένας ποταμός που χωρίζει δυο αγέλες και τον οποίο καμία από τις δυο δεν μπορεί να περάσει, οδηγεί σε διαφορετική συμπεριφορά ακόμα και μέσα στο ίδιο είδος.
Ο άνθρωπος μέσω της δράσης του τροποποιεί το περιβάλλον στο μέτρο των δυνατοτήτων της εκάστοτε τεχνικής που κατέχει, αλλά και περιορίζεται από αυτό. Περαιτέρω η αλληλεπίδραση του τόσο με το περιβάλλον όσο και με τα υπόλοιπα μέλη (της αγέλης, κοινωνίας) διαμορφώνει και μεταλλάσσει –έστω και πρόσκαιρα– τον ψυχισμό του.
Στην κατάσταση που ο άνθρωπος συνέλεγε την τροφή του που την έβρισκε στην φύση (πριν αρχίσει να καλλιεργεί φυτά και να εξημερώνει ζώα) που αρεσκόμαστε ν’ αποκαλούμε «πρωτόγονη», αν και ζούσε μέσα στην αγέλη επικρατούσε το Φυσικό Δίκαιο ή αλλιώς το «Δίκαιο του Ισχυρού». Μη φανταστούμε όμως πώς «ισχυρός» είναι πάντα το γραμμωμένο αρσενικό. Σε πολλές περιπτώσεις έχει παρατηρηθεί πως ένας συνασπισμός από ανήλικα αρσενικά μαζί με ενήλικα θηλυκά μπορεί ν’ αλλάξει τις ισορροπίες και να δώσει νέο περιεχόμενο στον όρο «ισχυρός».
Επειδή γρήγορα έγινε κατανοητό ότι η ζωή στην αγέλη θα ήταν πολύ δύσκολη αν βάση της ήταν το Φυσικό Δίκαιο ή αλλιώς το «Δίκαιο του Ισχυρού», αποφασίστηκε ότι όλα τα μέλη της θα έπρεπε να παραιτηθούν οικειοθελώς από το δικαίωμα τους στο Φυσικό Δίκαιο και σ’ αντάλλαγμα να τύχουν της προστασίας των Νόμων οι οποίοι και θα ρύθμιζαν τις μεταξύ τους σχέσεις. Έχουμε πλέον την εμφάνιση του Εθιμικού Δικαίου το οποίο στην πορεία μετεξελίχθηκε στο Νομικό Σύστημα που γνωρίζουμε. Έτσι η «δίκη» μπροστά στην ολομέλεια της φυλής και η απόφαση του Συμβουλίου των Γηραιών ή του Βασιλιά αντικαθίσταται από την δίκη ενώπιον Δικαστηρίου και την έκδοση δεσμευτικής για όλους απόφασης. Όσοι πιστεύουν στην διαρκή εξέλιξη της κοινωνίας και σε ότι αυτή συνεπάγεται θα νιώσουν ευχαρίστηση με την σημείωση ότι τα Δικαστήρια «εφευρέθηκαν» προκειμένου η εκδίκηση να γίνει ευθύνη του Κράτους και έτσι να καταστεί απρόσωπη σπάζοντας έτσι τον κύκλο της εκδίκησης-αντεκδίκησης, ενώ ταυτόχρονα οι αποφάσεις τους μπορούσαν να λειτουργήσουν ενδεχομένως και αποτρεπτικά για αντίστοιχα μελλοντικά εγκλήματα.
Λίγο-πολύ αυτό είναι σε γενικές γραμμές το πλαίσιο μέσα στο οποίο άρχισε τη λειτουργία της η Οικονομία και το γενικό αυτό πλαίσιο ακόμα και με τις επιμέρους αλλαγές στο πέρασμα των χιλιετιών ελάχιστα έχει αλλάξει.
Για να υπάρξει Οικονομία πρέπει να υπάρξουν οι οικονομικές σχέσεις οι οποίες με τη σειρά τους προϋποθέτουν τα δρώντα υποκείμενα (εμάς) τα οποία επιθυμούν μέσω των σχέσεων αυτών να καλύψουν πραγματικές ή όχι ανάγκες τους. Για ν’ αρχίσει να λειτουργεί το σύστημα χρειάζεται να υπάρχουν πλεονάζοντα αγαθά κάτι το οποίο μας πηγαίνει πίσω στον καταμερισμό της εργασίας. Μπορούμε εύκολα να φανταστούμε τους δυο πρώτους συναλλασσόμενους (τους από οικονομική άποψη Αδάμ και Εύα) να προσφέρουν ο ένας στον άλλο τους καρπούς που μάζεψαν (ελεύθερα αγαθά για την παραγωγή των οποίων δεν απαιτήθηκε παρά μόνο η εργασία για το μάζεμα τους) και με τους οποίους καθένας τους ικανοποιεί/καλύπτει την πείνα που νοιώθει. Αυτή ήταν και η πρώτη οικονομική συναλλαγή και έτσι διαμορφώθηκε η πρώτη οικονομική σχέση, ενώ ο τρόπος είναι η ανταλλαγή.
Δεδομένου ότι κανείς από τους δύο δεν παρήγαγε (για τον λόγο αυτό τα αποκαλούμε «ελεύθερα») τα αγαθά που αντηλλάγησαν θα παραγνωρίσουμε (μόνο για την ώρα) το γεγονός ότι απαιτήθηκε κάποια προσπάθεια μαζί με τον αντίστοιχο χρόνο για το μάζεμα τους. Αυτό το κάνουμε γιατί τους καρπούς τους μάζεψαν και οι δύο συναλλασσόμενοι για να τους φάνε οι ίδιοι και μόνο εξαιτίας της περιέργειας τους και της επιθυμίας τους για ποικιλία (όχι συνέχεια το ίδιο και το ίδιο) διενεργήθηκε η πρώτη αυτή οικονομική συναλλαγή. Στην πορεία θ’ αρχίσει η συνειδητή επιδίωξη οφέλους από την πλευρά κάθε συναλλασσομένου.
Σιγά-σιγά και με βάση την πληροφόρηση που θα λαμβάνουν οι αρχικοί συναλλασσόμενοι θα αρχίσουν να επιλέγουν συγκεκριμένους καρπούς που θα συλλέγουν πρώτους απ’ όλους, οι οποίοι θα είναι και αυτοί που «αρέσουν περισσότερο» και προφανώς θ’ ανταλλάσσονται «ακριβότερα» από τους υπόλοιπους. Βέβαια σε περιόδους χαμηλής προσφοράς των συγκεκριμένων αγαθών θ’ αναμένουμε ν’ ανταλλάσσονται και οι υπόλοιποι καρποί (αυτοί που δεν «αρέσουν τόσο πολύ») ακριβότερα. Στην πορεία του χρόνου και αφού το αγοραστικό κοινό για τους καρπούς έχει αυξηθεί δραματικά σπρώχνοντας τις τιμές ανταλλαγής στα ύψη, κάποιος ο οποίος επιθυμεί να πάρει μερίδιο της αγοράς ή να μεγαλώσει το ήδη υπάρχον μερίδιο του θα προσπαθήσει να καλλιεργήσει τους συγκεκριμένους καρπούς ή ακόμα και να τους υποκαταστήσει με παρόμοιους.
Από τη στιγμή που θα ξεκινήσει η προσπάθεια της καλλιέργειας η οργάνωση της κοινωνίας φθάνει στα όρια της προκειμένου ν’ ανταποκριθεί στις νέες απαιτήσεις. Πλέον μπαίνει στο κάδρο η Γή ως ο πρώτος και κύριος παραγωγικός συντελεστής, η οποία μαζί με την εργασία (χρόνο) θα έχουν πλέον καταλυτική επίδραση στην ανθρώπινη ιστορία. Η καλλιέργεια απαιτεί τις παρακάτω προϋποθέσεις σωρευτικά (όλες μαζί) αν και όχι απαραίτητα ταυτόχρονα:
- Μονιμότερη εγκατάσταση. Τα χωράφια πρέπει να είναι προσβάσιμα σε σχετικά λίγο χρόνο.
- Αποθηκευτικές εγκαταστάσεις για τη συλλογή και αποθήκευση της σοδειάς, η οποία δεν μπορεί να καταναλωθεί ή πωληθεί άμεσα. Οι αποθήκες πρέπει αφενός να είναι προστατευμένες από τα «στοιχεία της φύσης», αφετέρου να είναι προστατευμένοι και από επιδρομές.
- Ικανή γραφειοκρατία για τον έλεγχο της παραγωγής, την οργάνωση της συγκομιδής και τη συλλογή του φόρου σε είδος.
- Τεχνικές βελτιώσεις πάνω στα μέσα παραγωγής και διακίνησης.
Μέσα σε αυτή τη συγκυρία δημιουργείται η «ανάγκη» για την χρήση ενός κοινού αποδεκτά μέσου συναλλαγών. Όπως δεχθήκαμε με τον ορισμό του αγαθού κάθε τι που ικανοποιεί/καλύπτει μια ανάγκη πρέπει να θεωρείται αγαθό. Συνεπώς και το χρήμα που εισήχθη ως μέσο συναλλαγών είναι αγαθό.
Στα επόμενα κεφάλαια θ’ ανακαλύψουμε ότι τα προβλήματα που σχετίζονται με την κυκλοφορία (χρήση) του χρήματος αλλά και οι δυνατότητες που γεννιούνται από αυτό είναι πρακτικά τόσο παλιά όσο και ο κόσμος. Αυτά όμως στα επόμενα κεφάλαια…
30 Ιούνη 2014.
παρατηρητής 1.
